Πόσες «επιστημονικές» θέσεις υπάρχουν για την ομοφυλοφιλία;

Σήμερα δημοσιεύεται ένα άρθρο στη Huffington Post Greece του κου Βασίλειου Θερμού, παιδοψυχιάτρου και ιερέα, που ασχολείται έντονα τα τελευταία χρόνια με ζητήματα σεξουαλικού προσανατολισμού και ταυτότητας φύλου. Το άρθρο θα μπορούσε να αποτελεί απλά ένα παθολογιοποιητικό, ομοφοβικό κείμενο, όπως πολλά άλλα που δημοσιεύονται συχνά. Με μία διαφορά: ο συντάκτης του άρθρου δεν εκφράζει μία απλή άποψη, αλλά μιλά με την επιστημονική του ιδιότητα προσεγγίζοντας δήθεν «επιστημονικά» το ζήτημα της ομοφυλοφιλίας.

Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι, μεταξύ άλλων, ο κος Θερμός:

  • Θεωρεί ότι η προσωπική αίσθηση και ταυτότητα του σεξουαλικού προσανατολισμού ενός ατόμου επηρεάζεται από το περιβάλλον και αλλάζει ανάλογα με τις συνθήκες (αναφέρει την περίπτωση ενός εφήβου, που μετά από τη συμπεριληπτική στάση μιας ψυχολόγου που μιλούσε για λοατκι+ θέματα στο σχολείο, επηρεάστηκε και βεβαιώθηκε ότι είναι γκέι, αφού «όπως είναι αναμενόμενο, η αίσθηση του Λευτέρη ότι είναι ομοφυλόφιλος, έγινε πλέον πεποίηθηση»)
  • Συνδέει ευθέως την ομοφυλοφιλία με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, σε μια ευθέως παθολογιοποιητική προσέγγιση. Η επιστήμη και η επιδημιολογία έχουν λύσει εδώ και χρόνια τη διαφορά της απλής ταυτόχρονης εμφάνισης διαφορετικών χαρακτηριστικών ή/και διαταραχών σε ένα άτομο, με την αιτιώδη συσχέτισή τους. Με λίγα λόγια ακόμα και αν ο «Λευτέρης» έχει ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή αυτό καθόλου δε σημαίνει ότι αναιρεί τον ομόφυλο αυτοπροσδιορισμό του. Έχουμε βέβαια πολλές έρευνες που εξηγούν πώς τα νεαρά ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα τείνουν να αναπτύσσουν αγχώδεις διαταραχές (μεταξύ αυτών και ιδεοψυχαναγκαστική) ακριβώς λόγω της επίδρασης του στίγματος και της ομοφοβίας. Ο κος Θερμός εδώ σε ένα ευφάνταστο πλοτ τουίστ, ξεχνά τις έρευνες που αφορούν το 2ο και κυρίαρχο ζήτημα, και αντιστρέφει την πορεία των πραγμάτων.
  • Ολόκληρο το κείμενό του δεν έχει ένα ίχνος πληροφορίας για την επίδραση των διακρίσεων, την ομοφοβία και την ψυχική υγεία των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων μέσα από το πρίσμα των πιο σύγχρονων, έγκυρων και πλέον ελεγμένων επιστημονικών δεδομένων που –εδώ και δεκαετίες πλέον- είναι απολύτως αποπαθολογιοποιητικά. Ακόμα και αν υπήρχαν επιστημονικά στοιχεία που να μας επέτρεπαν να συζητήσουμε την προσέγισή του –έστω και για να την απορρίψουμε, δεν υπάρχει τίποτα πιο αντιδεοντολογικό και αντιεπιστημονικό από το να αποκρύπτει ελεγμένα και έγκυρα δεδομένα ετών που αφορούν το ζήτημα στο οποίο αναφέρεται.

Πάμε όμως τώρα στη μεγάλη εικόνα, πέρα από ένα άρθρο και ένα πρόσωπο. Τα τελευταία χρόνια τα ζητήματα σεξουαλικού προσανατολισμού και ταυτότητας φύλου έχουν έρθει έντονα στο προσκήνιο λόγω των θεσμικών, νομοθετικών και κοινωνικών βημάτων που παρατηρούνται. Ταυτόχρονα, παρατηρείται ένα όλο και αυξανόμενο ενδιαφέρον των ειδικών ψυχικής υγείας να μιλούν δημόσια για αυτά τα ζητήματα με την επαγγελματική τους ιδιότητα. Εδώ και 7 περίπου χρόνια που ασχολούμαι πιο συντονισμένα με αυτό το ζήτημα, τις στάσεις δηλαδή των «ειδικών» σε ΛΟΑΚΤΙ+ θέματα, παρατηρώ μία ενδιαφέρουσα εξέλιξη στο δημόσιο λόγο τους τόσο σε ζητήματα σεξουαλικού προσανατολισμού όσο και σε ζητήματα ταυτότητας φύλου (σ.σ: εδώ ξεκαθαρίζω ότι όσα περιγράφονται παρακάτω δεν αφορούν βέβαια όλους-ες τους συναδέλφους και τις προσωπικές τους πρακτικές στη δουλειά τους, αλλά τα σημεία του πιο έντονου δημόσιου διαλόγου για το θέμα):

Αρχικά, οι ειδικοί κρατούσαν μια ευθέως παθολογιοποιητική στάση, εντελώς έξω από κάθε επιστημονικό δεδομένο και διεθνή κατευθυντήρια γραμμή: για παράδειγμα o Θάνος Aσκητής μας ενημέρωνε ότι υπάρχουν διαφορετικά είδη λεσβιών και εξηγούσε ότι μια «θηλυκή λεσβία» μπορεί να «αλλάξει», ενώ πλειάδα ειδικών έλεγε ότι «η επιστήμη δεν έχει καταλήξει» στο ζήτημα της ομόφυλης γονεϊκότητας, παρασύροντας μέχρι και τον τότε πρωθυπουργό, Α. Τσίπρα, σε μία ίδια δήλωση που τον άφηνε εκτεθειμένο απέναντι σε όλα τα επιστημονικά δεδομένα του δυτικού κόσμου.

Ταυτόχρονα, η Ελληνική Παιδοψυχιατρική Εταιρεία (με κύριους εκπροσώπους στο δημόσιο λόγο της τους Θερμό, Προκοπάκη, Σουμάκη), λίγο πριν την ψήφιση της ΝΑΤΦ εξέδωσε ένα τόσο ακραία τρανσφοβικό και αντιεπιστημονικό δελτίο τύπου, που έκανε εξειδικευμένους συναδέλφους από το εξωτερικό να επικοινωνούν μαζί μας ενοχλημένοι για τη διάδοση της αντιεπιστημονικότητας, αλλά και την Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία να κρατά αποστάσεις εκδίδοντας άλλο δελτίο τύπου, με τελείως διαφορετική ρητορική. Σε εκείνη την περίοδο υπήρχαν και κάποιοι δημόσιοι διαξιφισμοί με επιχειρήματα, όπως για παράδειγμα η συνάντησή μου με την κα Προκοπάκη σε εκπομπή ιδιωτικού καναλιού. Λίγο καιρό μετά, το απόσπασμα της συζήτησής μας, όπως και άλλων σχετικών συναντήσεων, διαγράφηκαν από το you tube όπου είχαν ανέβει, μετά από αίτημα «κάποιου από τους εικονιζόμενους», όπως αναφέρεται στην εν λόγω πλατφόρμα. Το αίτημα προφανώς δεν ήταν δικό μου. Ενδεικτικά να πω ότι ομιλία και άρθρα της κας Προκοπάκη χρησιμοποιήθηκαν από βουλευτές της Χρυσής Αυγής κατά τη συζήτηση της ΝΑΤΦ στη βουλή, ως επιστημονικές θέσεις που εξηγούσαν την καταψήφιση του νομοσχεδίου εκ μέρους τους.

Όσο η διάχυση της επιστημονικής πληροφορίας προχωρούσε, (τόσο με την περαιτέρω γνωστοποίηση της κατάργησης της «Διαταραχής Ταυτότητας Φύλου» στις τότε εκδόσεις των διαγνωστικών εγχειριδίων όσο και με τις αντιδράσεις της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας και κάποιων ειδικών που αρθρώναμε καταδικαστικό λόγο απέναντι στην αντιεπιστημονικότητα), η ρητορική των σχετικών κύκλων επαγγελματιών άλλαξε. Παρέμεινε βέβαια η ομοφοβία, αμφιφοβία και τρανσφοβία στα λόγια τους, άρχισαν όμως να μη χρησιμοποιούν εκφράσεις που θα μπορούσαν εύκολα να τους οδηγήσουν στο αντίστοιχο πειθαρχικό όργανο των Συλλόγων τους. Ταυτόχρονα, συμπεριέλαβαν στις παρουσιάσεις τους τις διεκδικήσεις της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας για αποπαθολογιοποίηση, παρουσιάζοντάς τες ως ακραίες φωνές (και όχι υπερασπιστικές των βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων), σε μία απόπειρα να δείξουν ότι η δική τους στάση ήταν ανάλογη μιας μετριοπαθούς, επιστημονικής θέσης. Η αντιεπιστημονικότητά τους βέβαια παρέμενε, καθώς όποτε ρωτούνταν -από όσες ψυχολόγους ήμασταν παρούσες σε σχετικές ημερίδες και συνέδρια και γνωρίζουμε καλά το αντικείμενο- για όλα τα επιστημονικά δεδομένα που ισχύουν σε όλο το δυτικό κόσμο αλλά εκείνοι δεν τα ακολουθούν, μας απαντούσαν ότι έχουν δικαίωμα στην έκφραση διαφορετικών επιστημονικών απόψεων.

Με λίγα λόγια η δημόσια στάση τους συμπυκνώνεται ως εξής: δεν αναφέρονται στα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα ως ψυχικά ασθενή λόγω της ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητάς τους, ούτε προτείνουν ευθέως θεραπείες μεταστροφής, αλλά ολόκληρη η προσέγγιση, η ρητορική και η πρακτική τους ενισχύει τις διακρίσεις, συνδέει τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες με παθολογίες και εντείνει το στίγμα.

Τη συνέχιση αυτής της στάσης τους βέβαια, την εξυπηρετεί ιδανικά το νομοθετικό σύστημα της Ελλάδας σε σχέση με τη δεοντολογία των ειδικών ψυχικής υγείας. Οι σύλλογοι των σχετικών επαγγελμάτων ουσιαστικά δεν υπάρχουν, όσοι υπάρχουν δεν είναι καθόλου επιμορφωμένοι και ευαισθητοποιημένοι σε αυτά τα ζητήματα και πολλοί δεν προβλέπουν καν την υποχρεωτική συμμετοχή των επαγγελματιών σε αυτούς για την απόκτηση άδειας άσκησης επαγγέλματος, άρα δεν μπορούν να επιβάλλουν και πειθαρχικές κυρώσεις. Υπάρχει ένα γραφείοστο Υπουργείο Υγείας για καταγγελίες κακών πρακτικών, σε περίπτωση παραβίασης του κώδικα δεοντολογίας, αλλά ο ίδιος ο κώδικος παραμένει εξαιρετικά ασαφής και βέβαια δεν αναφέρεται πουθενά στα ΛΟΑΤΚΙ+ ζητήματα.

Το πρώτο σύντομο άρθρο μου για το θέμα δημοσιεύτηκε στο Antivirus στις αρχές του 2015, δεχόμενη «συμβουλές» να μην κατονομάζω συναδέλφους που κάνουν κατάχρηση της εξουσίας τους για να αναπαράγουν εν γνώσει τους αντιεπιστημονικό λόγο. Σχετικές δημόσιες συζητήσεις με ειδικούς ψυχικής υγείας είχαν γίνει και νωρίτερα. Τώρα, το 2019, συζητάμε ακόμα τα ίδια ζητήματα και κάτι μου λέει ότι έχουμε δρόμο μπροστά μας.

Εδώ και ένα χρόνο, στο πλαίσιο της δουλειάς μας στο Orlando LGBT+ διενεργούμε την Πρώτη Πανελλήνια Έρευνα για τις Στάσεις, τις Αντιλήψεις και τις Πρακτικές των Ειδικών Ψυχικής Υγείας. Άτομα σπάνε την ανωνυμία τους στα ερωτηματολόγια, λέγοντάς μας ότι θέλουν να επικοινωνήσουμε μαζί τους γιατί χρειάζονται να συζητήσουν τα όσα κακοποιητικά άκουσαν στην ψυχοθεραπεία τους. Τα πρώτα αποτελέσματα που έχουμε στα χέρια μας δεν είναι ευχάριστα και πρόκεται να παρουσιαστούν στην Αθήνα το επόμενο διάστημα. Μπορείτε να τη συμπληρώσετε, και να συνεισφέρετε στη διάχυση της πληροφορίας εδώ.

Αντί επιλόγου, θα κλείσω με δυο-τρεις ανώνυμες μαρτυρίες, όπως καταγράφονται σε κάποια από αυτά τα ερωτηματολόγια, που δείχνουν όλη την απόσταση ανάμεσα σε έναν ανοιχτό, υποστηρικτικό επαγγελματία και το αντίθετο:

«Άκρως κακοποιητική και τραυματική εμπειρία (…). Ενοχοποιήθηκα για ό,τι μου συνέβη και παθολογιοποιήθηκε η εμπειρία μου, πείστηκα ότι έχω πρόβλημα για το οποίο χρειάζομαι κι άλλη θεραπεία, ποτέ δεν αναγνωρίστηκε το βίωμα μου σαν θέμα σεξουαλικού προσανατολισμού από τον ψυχοθεραπευτή μου, παρά μόνο σαν προβληματική και «ανορίωτη» συμπεριφορά».

«Υποστήριζε πως ο σεξουαλικός προσανατολισμός μπορεί να αλλάξει και με «ενθάρρυνε» να σκεφτώ τον εαυτό μου σε σχέσεις με άτομα του άλλου φύλου, παρότι εγώ ήμουν πολύ ξεκάθαρος και σαφής στο ότι δεν με ενδιαφέρει να αλλάξω το σεξουαλικό μου προσανατολισμό.»

«Υπήρχε αυτονόητη αναγνώριση του δικαιώματός μου στον αυτοπροσδιορισμό και αγάπη, και ανοιχτά η παραδοχή από μέρους της ότι δεν γνωρίζει αρκετές παραμέτρους. Ήταν εμφανές ότι παράλληλα με τη δουλειά μας μπήκε στη διαδικασία επιμέρους εκπαίδευσης.»

Έλενα-Όλγα Χρηστίδη
Ψυχολόγος MSc, Επιστημονικά Υπεύθυνη Orlando LGBT+ Ψυχική Υγεία Χωρίς Στίγμα

 

*αναδημοσίευση από avmag.gr

Η περίπτωση Μόρφου και η ανάγκη έκδοσης εγκυκλίου στην Εκπαίδευση

Μπορεί να επηρεάσει η “αθώωση” του Μόρφου την κατάσταση στην εκπαίδευση; Πώς κυριαρχούν οι ακραίοι θρησκόληπτοι έναντι του νηφάλιου λόγου; Πώς αυτό θα επηρεάσει τον λόγο που ακούν τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα και οι οικογένειές τους στις σχολικές τάξεις;  Πώς θα μεταφραστεί στην στάση όσων ατόμων ασκούν ομοφοβικό ή τρανσφοβικό εκφοβισμό;

Ας θυμηθούμε το περιστατικό του 15χρονου Νικόλα από την Αργυρούπολη που αυτοκτόνησε μόλις πριν ένα χρόνο, έχοντας ακούσει μέσα στην τάξη και από το στόμα καθηγήτριάς του ότι «οι γκέι είναι άρρωστοι». Το βασικό πρόβλημα σε περιπτώσεις σαν του Νικόλα είναι ότι οι σύμμαχοι, οι φίλοι δηλαδή, οι παρατηρητές του εκφοβισμού που ασκούσαν άλλα παιδιά ή ενήλικα άτομα, έχουν μετά από την ασαφή στάση του σχολείου και τα αρνητικά λόγια που έχουν ακούσει από εκπαιδευτικούς πολύ λιγότερες δυνατότητες να κινητοποιηθούν αποτελεσματικά. Κάθε φορά που εκφράζονται μισαλλόδοξες αντιλήψεις από άτομα που φέρουν συγκεκριμένους ρόλους και λειτουργούν ως αυθεντίες (επιστήμονες, εκπαιδευτικοί, πνευματικοί καθοδηγητές κ.α.) όχι μόνο ενισχύεται ο κοινωνικός πανικός και ενδυναμώνεται το κοινωνικό μίσος αλλά περιορίζεται σε πολλά επίπεδα η δυνατότητα ενσυναίσθησης, ευαισθητοποίησης κι ενεργοποίησης των ατόμων που παρατηρούν την κακοποίηση.

Ξέρουμε μέχρι σήμερα ότι στην εκπαίδευση οποιοσδήποτε εκπαιδευτικός ή σύλλογος διδασκόντων/διδασκουσών ενδέχεται να αυθαιρετεί σε μία σειρά ζητημάτων που αφορούν τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα. Οι περισσότεροι σύλλογοι δεν έχουν ιδέα τι πρέπει να κάνουν επιστημονικά και παιδαγωγικά απέναντι σε ένα περιστατικό που σχετίζεται με θέματα σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας/έκφρασης φύλου και χαρακτηριστικών φύλου.

Αναφέρονται παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ακριβώς λόγω της έλλειψης οδηγιών από το Υπουργείο Παιδείας. Οι εκπαιδευτικοί είναι ανεπιμόρφωτοι και δεν υπάρχουν σχετικές δομές εποπτείας και ελέγχου. Πρωτοβουλίες εξειδικευμένης επιμόρφωσης πάνω σε αυτά τα ζητήματα όπως το Ευρωπαϊκό πρόγραμμα HOMBAT (1) έχουν ξεκινήσει, αλλά δεν μπορούν να καλύψουν όλα όσα θα έπρεπε να κάνει το κράτος.

Οι εκπαιδευτικοί όταν καλούνται να αντιμετωπίσουν ένα σοβαρό σχετικό ζήτημα στο σχολείο, ή ακόμα και σε απλές περιπτώσεις σχολιασμού της επικαιρότητας ή σε ερωτήματα των παιδιών, συνήθως παίρνουν θέση και εκφράζουν άποψη με βάση τις προσωπικές τους προκαταλήψεις, κοινωνικές ή θρησκευτικές. Αυτό συμβαίνει αφενός επειδή στην συντριπτική τους πλειοψηφία δεν έχουν λάβει ειδική επιμόρφωση και δυστυχώς παραμένουν αδαείς και αφετέρου επειδή δεν υπάρχουν κατευθυντήριες γραμμές από το υπουργείο γύρω από θέματα φύλου και σεξουαλικότητας. Ένας άλλος πολύ σημαντικός λόγος που αναπαράγει την στρεβλή αυτή κατάσταση ακόμα και σε περιπτώσεις εκπαιδευτικών που έχουν επαρκείς γνώσεις είναι η αίσθησή τους ότι πιέζονται από αυτό που είναι αντιληπτό ως «η άποψη της κοινωνίας», άρα υποθετικά και των γονέων, οπότε θεωρείται ότι είναι αναγκασμένοι να αθετήσουν τις παιδαγωγικές κι επιστημονικές θέσεις και να συμμορφωθούν με το «παραδεδομένο». Όμως οι παρωχημένες απόψεις δεν είναι απόψεις του συνόλου των γονέων ή ακόμα και των πιστών ατόμων, σε καμιά περίπτωση. Άλλο τι «θεωρούμε», άλλο τι ισχύει. Μία στοιχειώδης έρευνα για τις στάσεις και τις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών και των γονέων γύρω από ζητήματα φύλου, σχέσεων και σεξουαλικότητας, θα αναδείκνυε πολλά θετικά και αρνητικά που θα ήταν απαραίτητα για τον σχεδιασμό κατάλληλων παρεμβάσεων.

Πώς είναι λοιπόν δυνατόν να συμβαίνουν ακραία περιστατικά χωρίς συνήθως να συναντούν άμεση αντίδραση από όλη την σχολική κοινότητα; Μα πολύ απλά, γιατί με βάση το κρυφό αναλυτικό μας πρόγραμμα (hidden curriculum) σε ζητήματα σεξουαλικότητας και φύλου έχουμε περίπτωση “εξαίρεσης”, δηλαδή περίπτωση στην οποία δεν εφαρμόζονται όλα όσα έχει κατακτήσει η κοινωνία, επιστημονικά και νομικά/δικαιωματικά. Άλλωστε στα σχολεία μας δεν έχουμε καταφέρει ακόμα, μετά από πενήντα χρόνια συζητήσεων, να έχουμε σεξουαλική εκπαίδευση, συμπεριληπτική, ολιστική και διαθεματική, ούτε καν στην πιο απλή μορφή της. Παρά την εκφρασμένη σύμφωνη γνώμη όλων των κυβερνήσεων, των γονέων και των εκπαιδευτικών. Η δύναμη του κρυφού αναλυτικού προγράμματος και του μικρού πυρήνα ακραίων που το εκφράζουν, λειτουργεί καταλυτικά. Με πιο απλά λόγια, αναφερόμαστε σε δικαιώματα και ζητήματα για τα οποία η κυρίαρχη θρησκεία (αυτή ορίζει κατά βάση το κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα) έχει διαφοροποιημένες και αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις και δεν μπορεί να καταλήξει σε ένα αφήγημα που να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες κοινωνικές πραγματικότητες και ανάγκες. Άρα ξέρουμε ότι στην πράξη, αν δεν δοθούν σαφείς κατευθυντήριες γραμμές με βάση τον νόμο αλλά και το πραγματικό αναλυτικό πρόγραμμα του Υπουργείου Παιδείας, θα εφαρμοστεί η θέση του κρυφού αναλυτικού προγράμματος. Ας είναι αντιπαιδαγωγική και αντιεπιστημονική. Επιτρέπουμε δηλαδή να έχει τον έλεγχο το ακραίο θρησκόληπτο 10% της ελληνικής κοινωνίας, εις βάρος ακόμα και των υπολοίπων πιστών της κυρίαρχης θρησκείας. Πόσο μάλλον των ατόμων που δεν ανήκουν στο ίδιο δόγμα/θρησκεία ή δεν θρησκεύουν.

Μας έχουν έρθει μάλιστα πολλές αναφορές για απαράδεκτες ομοτρανσφοβικές ή ιντερφοβικές τοποθετήσεις και δηλώσεις εκπαιδευτικών μέσα στην τάξη, την ώρα του μαθήματος. Έχουμε αναφορές από παιδιά που έχουν υποστεί χλευασμό, περιθωριοποίηση, ή ακόμα και συστηματικές διακρίσεις και απαξίωση από την ίδια την διεύθυνση του σχολείου ή την ευρύτερη διοίκηση εκπαίδευσης. Ειδικά για την πλέον αποσιωπημένη ομάδα, αυτή των ίντερσεξ παιδιών/ενηλίκων, μπορείτε να ενημερωθείτε για τις διακρίσεις και την παραβίαση των δικαιωμάτων τους εδώ (2) και από την ομιλία μητέρας ίντερσεξ παιδιού στο TEDx Λέσβος το 2018 (3).

Μέχρι και φυλλάδια από «πρωτοβουλίες» με θρησκόληπτες θέσεις έχουν μοιραστεί, κατά την διάρκεια της Θεματικής Εβδομάδας. Δυστυχώς έχουμε ενδείξεις ότι η εισαγωγή του άξονα των Έμφυλων Ταυτοτήτων, αν και θετική κίνηση, αντί να περιορίσει την αυθαιρεσία έδωσε σε κάποιες περιπτώσεις νέες ευκαιρίες για την αναπαραγωγή των χειρότερων μορφών της από θρησκόληπτους/ες εκπαιδευτικούς. Αυτό συνέβη επειδή δεν υπήρξαν παράλληλα σαφή πλαίσια εντός του εκπαιδευτικού συστήματος, με κατευθυντήριες γραμμές, ύπαρξη συμπεριληπτικής σεξουαλικής εκπαίδευσης και συστηματικών επιμορφώσεων από την μεριά του Υπουργείου. Πολλά παιδιά άκουσαν και διάβασαν μισαλλόδοξες θέσεις και δηλώσεις που δεν είχαν εγκριθεί βέβαια από το υπουργείο, αλλά επίσης δεν είχαν οριοθετηθεί. Γνωρίζουμε ότι τέτοιες θέσεις και δηλώσεις επηρεάζουν άμεσα την ζωή των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων στα σχολεία. Όχι μόνο των ίδιων των ατόμων, αλλά και των οικογενειών τους. Και οι επιπτώσεις αυτές δεν περιορίζονται στους τέσσερις τοίχους της σχολικής τάξης βέβαια. Ακολουθούν τα άτομα σε μια σειρά από σημαντικές αποφάσεις ή ζητήματα της ζωής τους.

Στην Έρευνα για το Σχολικό Κλίμα που πραγματοποίησε η Colour Youth Κοινότητα LGBT Νέων Αθήνας μπορείτε να διαβάσετε πώς περιγράφουν τα ίδια τα παιδιά το τι ακούν στα σχολεία (4). Επίσης μπορείτε να διαβάσετε τα αποτελέσματα της Έρευνας για την Εμπειρία των Εκπαιδευτικών από την Υλοποίηση του Θεματικού Άξονα για τις Έμφυλες Ταυτότητες που πραγματοποιήθηκε από το Πολύχρωμο Σχολείο (5).

Σε κάποιες περιπτώσεις τα παιδιά προσπαθούν να βελτιώσουν την κατάσταση με προσφυγή στον Σύλλογο διδασκόντων/διδασκουσών, σε φορείς και οργανώσεις ή τον Συνήγορο του Παιδιού, σε άλλες καταφέρνουν με σωστή διαμεσολάβηση να κάνουν υποφερτή την κατάσταση, σε άλλες αναγκάζονται να αλλάξουν σχολικό περιβάλλον, ζήτημα που συνιστά από μόνο του παραβίαση δικαιωμάτων.

Δυστυχώς όμως στις περισσότερες περιπτώσεις δεν μιλούν και κάνουν υπομονή μέχρι να τελειώσουν το σχολείο, στην προσπάθειά τους να ξεμπερδέψουν με όλο αυτό το κακοποιητικό πλαίσιο όσο πιο ήσυχα γίνεται και προσπαθώντας να αποφύγουν το άουτιγκ (την αθέλητη γνωστοποίηση των χαρακτηριστικών τους σε άτομα που ενδέχεται να λειτουργήσουν κακοποιητικά) στο ευρύτερο ή στενότερο οικογενειακό τους πλαίσιο.

Ο λόγος του Μόρφου μπορεί να ακούστηκε ως γραφικός και περιθωριακός από τον περισσότερο κόσμο στην Κύπρο, την Ελλάδα αλλά και παγκοσμίως, ακόμα και από ιεράρχες. Διαβάστε την εξαιρετική επιστολή του Μητροπολίτη Σικάγου κ. Ναθαναήλ (6) με την οποία κατακεραυνώνει τον Μόρφου, μιλώντας μεταξύ άλλων για επιστημονική άγνοια, για αστήρικτη θεολογία, για κίνδυνο διχόνοιας που διαχέεται στην οικογένεια για μια αβάσιμη ευθύνη των γονιών, αλλά και για τα κουτσουμπολιά που δημιουργούνται για τη σεξουαλική ζωή των γονιών. Όμως παράλληλα έχουμε υπόψη μας πολλές πρωτοβουλίες συμπαράστασης από θρησκευόμενους χώρους, από ολονύκτιες προσευχές μέχρι και «επιστολή επιστημόνων» που είδαμε να κυκλοφορεί. Οι στάσεις αυτές δίνουν μια ιδιαίτερη ελευθερία σε πολλά άτομα με ακραίες απόψεις. Όχι μόνο νομιμοποιούν την απαξίωση και τον χλευασμό (φτάνοντας σε άκρα δαιμονολογίας) αλλά κυρίως αποδυναμώνουν την στάση των παρατηρητών που θα μπορούσαν να τον περιορίσουν, γιατί υπονομεύουν την απαραίτητη νηφαλιότητα και τον σεβασμό που χρειάζονται για να υπάρξουν σωστές παιδαγωγικές παρεμβάσεις στις σχολικές κοινότητες.

Επίσης, μπορεί κάποια άτομα να σκεφτούν ότι στην περίπτωση Μόρφου αναφερόμαστε στην Κύπρο, δηλαδή σε άλλο κράτος και άλλο νομικό σύστημα. Όμως η ελληνορθόδοξη ταυτότητα εκμηδενίζει αυτές τις διαφορές στην συνείδηση των πιστών. Ειδικά αν λάβουμε υπόψη μας ότι οι ρήσεις στις οποίες στηρίχθηκε ο Μόρφου προέρχονται από έναν Έλληνα μοναχό, τον π. Πορφύριο ο οποίος μάλιστα αγιοκατατάχθηκε μόλις πριν πέντε χρόνια από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, και ειδικότερα αν συνυπολογίσουμε την ιδιαίτερη ισχύ που έχει αποκτήσει τις τελευταίες δεκαετίες το ρεύμα των «χαρισματούχων» νέων αγίων και προφητών στην ταλαίπωρη χώρα μας.

Γνωρίζοντας όλα αυτά, συνειδητοποιούμε ότι καθίσταται απαραίτητη η έκδοση ειδικής εγκυκλίου από το Υπουργείο Παιδείας που να διευκρινίζει τι επιτρέπεται να κάνουμε ως εκπαιδευτικοί και Σύλλογοι Διδασκόντων και τι ΟΧΙ, σε μια σειρά από ζητήματα που αφορούν σεξουαλικό προσανατολισμό, ταυτότητα/έκφραση φύλου και χαρακτηριστικά φύλου. Στην ουσία να γίνει μία “μετάφραση” των νόμων και των δικαιωμάτων που αφορούν τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα., ώστε να μην συνεχίσει η κυριαρχία του κρυφού αναλυτικού προγράμματος που σε πολλά σημεία δείχνει να αγγίζει επίπεδα δεισιδαιμονίας. Επίσης, είναι απαραίτητο να εισαχθεί επιτέλους συμπεριληπτική και διαθεματική Σεξουαλική Εκπαίδευση στα σχολεία μας, έστω με καθυστέρηση πενήντα ετών. Δεν είναι ανεκτό να συνεχίσουμε να διατηρούμε αυτή την κατάσταση άγνοιας και αυθαιρεσίας.

Το Πολύχρωμο Σχολείο έχει εδώ και χρόνια καταγράψει τα πιο συνηθισμένα από αυτά τα ζητήματα και σε συνεργασία με πολλές ακόμα Οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών έχει διαμορφώσει έναν οδηγό, με τον οποίο ζητά από το Υπουργείο Παιδείας την έκδοση σαφών και συγκεκριμένων Κατευθυντήριων Γραμμών πάνω στα ζητήματα αυτά.

Τον οδηγό αυτό μπορείτε να τον διαβάσετε εδώ (7).

Θα ήμασταν εξαιρετικά αιθεροβάμονες αν ελπίζαμε ότι θα υπάρξει κυβέρνηση που θα δείξει την θέληση και την αποφασιστικότητα να προχωρήσει στην έκδοση μιας Εγκυκλίου με Κατευθυντήριες και την εισαγωγή συμπεριληπτικής Σεξουαλικής Εκπαίδευσης, όπως γίνεται σε όλα τα ευνομούμενα κράτη; Πέρα από τα επιστημονικά και παιδαγωγικά δεδομένα που το υποδεικνύουν, θεωρούμε ότι οι αρχές του κοινωνικού φιλελευθερισμού, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της νομιμότητας, αλλά και της σοβαρότητας είναι αρχές που όχι μόνο το επιτρέπουν, αλλά το καθιστούν άμεσα αναγκαίο και υποχρεωτικό.

Πέτρος Σαπουντζάκης, εκπαιδευτικός και μέλος του Πολύχρωμου Σχολείου

Παραπομπές:

(1) https://rainbowschool.gr/2019/03/26/hombat-program/

(2) https://rainbowschool.gr/wp-content/uploads/2018/02/intersex_toolkit_gr.pdf

(3) https://www.youtube.com/watch?v=FJo4Br_Ifd8

(4) https://www.colouryouth.gr/school_climate/

(5) https://rainbowschool.gr/wp-content/uploads/2018/01/%CE%88%CF%81%CE%B5%CF%85%CE%BD%CE%B1-%CE%88%CE%BC%CF%86%CF%85%CE%BB%CE%B5%CF%82-%CE%A4%CE%B1%CF%85%CF%84%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B5%CF%82-%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CF%8D%CF%87%CF%81%CF%89%CE%BC%CE%BF-%CE%A3%CF%87%CE%BF%CE%BB%CE%B5%CE%AF%CE%BF-2017-2018.pdf

(6) https://pilgrimjoe.files.wordpress.com/2019/09/6ef35-20192chomosexualityresponsefinal.pdf

(7) https://rainbowschool.gr/wp-content/uploads/2017/09/DirlinesJuly2017.pdf

Ένας χρόνος χωρίς τον Νικόλα

Εννέα κατηγορούμενοι. Ένας αθώος, τρεις ανήλικοι με ποινή κοινωνικής εργασίας εκατόν πενήντα ωρών, πέντε ενήλικοι με ποινή φυλάκισης τριάντα έξι μηνών. Με αυτό το σκεπτικό έκλεισε η πολύκροτη υπόθεση του Βαγγέλη Γιακουμάκη από την Κρήτη, δίνοντας τη σκυτάλη σε μια άλλη, σε αυτήν του δεκαπεντάχρονου Νικόλα Φιλίππου από την Αθήνα, ο οποίος τερμάτισε τη ζωή του τον Ιούλη του 2018. Άγνωστο ποιοι αριθμοί θα κλείσουν τη δική του υπόθεση. Εκατόν πενήντα ώρες κοινωνικής εργασίας, τριάντα έξι μήνες χωρίς αναστολή. Άγνωστο…

Ο Νικόλας ήταν κατά τις ομολογίες του περίγυρού του ένα καλό παιδί. Με τα όνειρα και τις προσδοκίες της ηλικίας του. Ένα ευχάριστο και χαμογελαστό αγόρι, πάντα αλληλέγγυο και πάντα πρόθυμο στις ανησυχίες των άλλων. Ο Νικόλας δεχόταν ομοφοβικό εκφοβισμό. Είχε μιλήσει για τον σεξουαλικό προσανατολισμό του και η οικογένειά του τον στήριζε. Αλλά δεν μίλησε για τον εκφοβισμό. Δεν είχε όμως το στήριγμα του σχολείου. Του κολλούσαν άσχημα και πέντε παιδιά τον στόλιζαν με δεκάδες «κοσμητικά επίθετα». Καίγανε τα σωθικά απ’ τον αντίλαλο της φράσης «η ομοφυλοφιλία είναι ασθένεια» που πρόσφατα είχαν εκστομίσει τα χείλη καθηγήτριάς του. Έτσι, στις 8 Ιούλη του 2018 ο Νικόλας αυτοκτόνησε, έχοντας πλήρη επίγνωση της πράξης του, και μερικούς μήνες μετά, ένα ακόμα παιδί από το σχολείο του Νικόλα, θα αποπειράτο να αυτοκτονήσει.

Σήμερα με βάση την έρευνα της Colour Youth – κοινότητας lgbtq νέων Αθήνας, η οποία εκδόθηκε το Μάιο του 2018 δείγμα της οποίας αποτέλεσαν περίπου 2000 ΛΟΑΤΚI μαθητές/ριες, καταδείχθηκαν οι μεγάλες παραλείψεις της Ελληνικής Πολιτείας στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση όσον αφορά την ΛΟΑΤΚI μαθητική κοινότητα και τη ζοφερή πραγματικότητα που αυτή βιώνει.

  • Σε ποσοστό 84,9%, τα παιδιά ακούν στο σχολείο τη  λέξη “γκέι” με αρνητική χροιά.

  • Το  96% δηλώνει  ότι έχει ακούσει  σχόλια για μαθητές  που δε συμπεριφέρονται  με αρκετά ‘αντρικό’ τρόπο.

  • Το 74,4% των μαθητών και μαθητριών δηλώνει ότι  ακούει τρανσφοβικά σχόλια.

  • Ένα στα τρία παιδιά έχουν δεχτεί κάποιας μορφής  λεκτική παρενόχληση.

  • Το 65,1% των ΛΟΑΤΚI ατόμων  δεν έχουν ακούσει τίποτα θετικό για ΛΟΑΤΚI άτομα  σε κάποιο μάθημα του σχολείου.

Η ελληνική κοινωνία με τη σειρά της κρατά αυτιά και στόμα κλειστό με ανεξάντλητη υποκρισία, και ακριβώς το ίδιο κάνουν και τα ελληνικά Σχολεία. Τα παιδιά και οι έφηβοι αντιδρούν με το μόνο τρόπο που γνωρίζουν: κλειδαμπαρώνονται στο δωμάτιό τους, περιστοιχισμένα από τον εφιάλτη της απόρριψης.

Όταν ένα παιδί γεννηθεί, οι γονείς θα φροντίσουν το παιδικό δωμάτιο του γεμίζοντάς το παιχνίδια, χρώματα, παραμύθια, ταπετσαρίες και χαλιά. Από αυτούς θα εξαρτηθεί αν το δωμάτιο αυτό θα στεγάσει τα όνειρα και τις προσδοκίες του, ή θα αποτελέσει κολαστήριο, τόπο μαρτυρίου και καταφύγιο του πόνου και του εφιάλτη τους. Το ίδιο θα συμβεί και με το Σχολείο. Ας πάψουμε, πλέον, να επιτρέπουμε και να τηρούμε με ευλάβεια και τυπολατρία την υποταγή στο «κανονικό» για να μη γίνει ο επόμενος Βαγγέλης, Νικόλας, Άλεξ κλπ ένας αριθμός που θα τον συνοδεύει μια δικαστική απόφαση. Εκατόν πενήντα ώρες κοινωνικής εργασίας, τριάντα έξι μήνες φυλάκιση χωρίς αναστολή. Η ζωή του παιδιού, κάθε παιδιού, ΔΕ ΧΩΡΑΕΙ εκπτώσεις.

Πηνελόπη Συντυχάκη

Δικηγόρος – Μέλος του Πολύχρωμου Σχολείου

Διημερίδα ΟΚΑΝΑ “Έμφυλες διακρίσεις, ταυτότητα φύλου και σεξουαλικότητα.”

Το Πολύχρωμο Σχολείο έχει τη χαρά να σας προσκαλεί στην Διημερίδα του ΟΚΑΝΑ με τίτλο “Έμφυλες διακρίσεις, ταυτότητα φύλου & σεξουαλικότητα: Η συμπεριληπτική εκπαίδευση ως πολιτική πρόληψης του σχολικού αποκλεισμού”. Στην Διημερίδα το Πολύχρωμο Σχολείο θα συμμετέχει με εισηγήσεις και διοργάνωση εργαστηρίων. Ευχαριστούμε πολύ το τμήμα Εκπαίδευσης του ΟΚΑΝΑ και τα στελέχη του για την πρωτοβουλία και την εξαιρετική συνεργασία με όλους τους φορείς και τις οργανώσεις για τον σχεδιασμό και την πραγματοποίησης αυτής της σημαντικής διημερίδας.

Σύνδεσμος event στο facebook: http://www.facebook.com/events/317271729186488/

Η συζήτηση για το φύλο σε επίπεδο έμφυλων διακρίσεων είναι αρκετά επίκαιρη και ταυτόχρονα σημαντική ιδιαίτερα όταν σχετίζεται με τη σχολική κοινότητα. Ο Οργανισμός κατά των Ναρκωτικών στο πλαίσιο των δράσεων που προγραμματίζει εν όψει της Παγκόσμιας Ημέρας κατά των Ναρκωτικών (26η Ιουνίου) επέλεξε το θέμα της διημερίδας «Έμφυλες διακρίσεις, ταυτότητα φύλου και σεξουαλικότητα: η συμπεριληπτική εκπαίδευση ως πολιτική πρόληψης του σχολικού αποκλεισμού» ως ένα από τα κεντρικά ζητήματα προς ανάδειξη και διάλογο.

Στην εκδήλωση συμμετέχουν αρκετοί ομιλητές από θεσμικούς φορείς και δραστήριες οργανώσεις με στόχο να καλύψουν όσο το δυνατό πληρέστερα το πολυπαραγοντικό αυτό θέμα.

Οι παρευρισκόμενοι θα ακούσουν παρουσιάσεις σχετικά με τον αποκλεισμό στη σχολική κοινότητα και προγράμματα πρόληψης που αναπτύσσονται, θεωρητικές προσεγγίσεις για τα φύλα, βιωματικές παρουσιάσεις από το πεδίο, καλές πρακτικές στη σχολική κοινότητα και άλλα, αλλά και να συμμετάσχουν σε εργαστήρια που θα γίνουν τη δεύτερη ημέρα.

Χρόνος διεξαγωγής: Πέμπτη 20 και Παρασκευή 21 Ιουνίου 2019, 08:30 έως και 15:30
Χώρος διεξαγωγής: 1ο ΕΠΑΛ Αγ.Παρασκευής (Παπαφλέσσα 17)

Στην προετοιμασία και την υλοποίηση της διημερίδας ο Οργανισμός είχε την τιμή να συνεργαστεί με το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ), τη Γενική Γραμματεία Ισότητας Φύλου (ΓΓΙΦ), το Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας (ΚΕΘΙ), το Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας «Αθηνά Υγεία», το Κέντρο Μέριμνας Οικογένειας και Παιδιού (ΚΜΟΠ), τη συλλογικότητα επιστημόνων «Πολύχρωμο Σχολείο», την οργάνωση “Οικογένειες Ουράνιο Τόξο”, τη Γραμμή Ψυχολογικής Στήριξης 11528 – Δίπλα σου, το φορέα Orlando LGBD+ και LGBTQI, την κοινότητα «Color Youth» και την ομάδα «Υπερήφανοι γονείς».

Τέλος εκπρόσωπος του Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ) θα στηρίξει την υλοποίηση της διημερίδας με την πραγματοποίηση εργαστηρίου.

Πρόγραμμα διημερίδας στο σύνδεσμο: https://www.okana.gr/2012-01-12-13-29-02/anakoinoseis/item/1755-2hmerida-emfyles-diakriseis-taft-fylou-sexoualikothta

Προγραμμα επιμορφωσεων HOMBAT για εκπαιδευτικους

Το KMOΠ – Κέντρο Κοινωνικής Δράσης και Καινοτομίας, σε συνεργασία με το Πολύχρωμο Σχολείο, σας προσκαλούν να εκπαιδευτείτε και να αναπτύξετε τις ικανότητές σας στην αντιμετώπιση του Ομοφοβικού και Τρανσφοβικού Εκφοβισμού στα Σχολεία, την υποστήριξη των ΛΟΑΤΙ νέων και τη δημιουργία ενός συμπεριληπτικού σχολείου για όλα τα παιδιά.

Οι εκπαιδεύσεις θα γίνουν στο γραφείο του ΚΜΟΠ στον Πειραιά (Ματρώζου 1 και Τζαβέλα, 185 33 Πειραιάς
/ πλησίον ΗΣΑΠ, Νέο Φάληρο).

Οι εκπαιδεύσεις είναι δωρεάν – απαραίτητη η κράτηση θέσης.

Σας περιμένουμε!

——-
Το Ευρωπαϊκό έργο “Combating HOMophoBic And Transphobic bullying in schoolsHOMBAT” έχει ως στόχο τη δημιουργία ενός αξιόπιστου και βιώσιμου πλαισίου πρόληψης και αντιμετώπισης του Ομοφοβικού και Τρανσφοβικού εκφοβισμού στα σχολεία σε Ελλάδα, Κύπρο και Λιθουανία.

Το έργο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο του Προγράμματος Rights, Equality and Citizenship Programme (REC) 2014-2020 και υλοποιείται από ένα σχήμα 5 συνεργαζόμενων φορέων σε 4 χώρες.

Το επιμορφωτικό σεμινάριο αναπτύσσεται με βάση τις αρχές της συνεργατικής και βιωματικής μάθησης και της εκπαίδευσης ενηλίκων.

Οι στόχοι του HOMBAT περιλαμβάνουν:
• Προώθηση και ενίσχυση της πρόληψης και της αντιμετώπισης του ομοφοβικού/τρανσφοβικού (ΟΤ) εκφοβισμού στα σχολεία∙
• Ενίσχυση των ικανοτήτων των εκπαιδευτικών και των στελεχών της εκπαίδευσης στην πρόληψη και αντιμετώπιση του ΟΤ εκφοβισμού∙
• Ανάπτυξη μίας πολυπαραγοντικής συνεργασίας φορέων και την ανταλλαγή απόψεων σχετικά με την καταπολέμηση του ΟΤ εκφοβισμού στα σχολεία∙
• Αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με τον ΟΤ εκφοβισμό στο σχολικό περιβάλλον και στην ενίσχυση της πρόληψης μέσω της έμμεσης μεταβολής των κοινωνικών αντιλήψεων και στάσεων απέναντι στο φαινόμενο αυτό.

Το έργο ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2017 με μία πολύμηνη έρευνα σε Ελλάδα, Κύπρο και Λιθουανία για την εκτίμηση της κατάστασης του σχολικού εκφοβισμού στα σχολεία και την κατάρτιση των εκπαιδευτικών για την αντιμετώπιση του στις συμμετέχουσες χώρες.

Παρακάτω θα βρείτε το ενδεικτικό πρόγραμμα της εκπαίδευσης καθώς και τη φόρμα εγγραφής. Είναι απαραίτητο να συμπληρωθεί η ηλεκτρονική φόρμα εγγραφής καθώς μετά το τέλος του σεμιναρίου θα προωθηθεί ηλεκτρονικά το υλικό της επιμόρφωσης, άλλα χρήσιμα εκπαιδευτικά εργαλεία καθώς και η βεβαίωση συμμετοχής.

Πρόγραμμα:
Α’ ημέρα:
• Γνωριμία με την ομάδα, κανόνες συνεργασίας και εκτίμηση αναγκών αναφορικά με την εκπαίδευση σε θέματα σεξουαλικότητας και σεξουαλικής διαφορετικότητας
• Διερεύνηση στάσεων απέναντι στη σεξουαλική διαφορετικότητα και πολυμορφία

Β’ ημέρα:
• Το αντίκτυπο των αρνητικών στάσεων απέναντι στη ΛΟΑΤΙ κοινότητα
• Σχολικό περιβάλλον με ασφάλεια και χωρίς αποκλεισμούς – συμπεριληπτική εκπαίδευση και στα θέματα της σεξουαλικής διαφορετικότητας
• Εξετάζουμε την έννοια της προσωπικής δέσμευσης

Για σεμινάριο προς Επιμορφωτές/τριες

• Σάββατο 30 Μαρτίου 2019 & Κυριακή 31 Μαρτίου 2019 και ώρα 11.00 –  16.00
• Σάββατο 13 Απριλίου 2019 & Κυριακή 14 Απριλίου 2019 και ώρα 11.00 – 16.00

Ηλεκτρονική Φόρμα Συμμετοχής: https://docs.google.com/forms/d/1QpQ3-oYUgI22NBNeIjcIv4dGhojS0-gmH6RkPKHPlpE

Για σεμινάριο προς Εκπαιδευτικούς:

• Σάββατο 6 Απριλίου 2019 & Κυριακή 7 Απριλίου 2019 και ώρα 11.00 – 16.00
• Σάββατο 11 Μαΐου 2019 & Κυριακή 12 Μαΐου 2019 και ώρα 11.00 – 16.00
• Σάββατο 18 Μαΐου 2019 & Κυριακή 19 Μαΐου 2019 και ώρα 11.00 – 16.00

Ηλεκτρονική Φόρμα Συμμετοχής: https://docs.google.com/forms/d/1RREZktHg4anOp3WkVYFOwp1dEsGEZENAmnzPJh9UQA


Υπάρχει περιορισμένος αριθμός θέσεων. Θα τηρηθεί σειρά προτεραιότητας.
Δεν υπάρχει κόστος συμμετοχής.


Περισσότερες πληροφορίες για το έργο
HOMBAT μπορείτε να βρείτε:
www.kmop.gr / www.hombat.eu/el / https://www.facebook.com/Hombat-189852648262267/

Με εκτίμηση,

Το Πολύχρωμο Σχολείο